TEKST DOOR YVES JORIS – Op 5 juli opent NQ Gallery de deuren voor Sculptural III, het derde hoofdstuk van een reeks die zich inmiddels heeft ontwikkeld tot een vast baken in de Nederlandse en Belgische beeldhouwkunst. Galeriehouder-curator Niqui van Olphen en kunstenaar-curator Nick Ervinck staan dit jaar voor het eerst gezamenlijk aan het roer.

Beiden kozen voluit voor keramiek als verbindende taal tussen elf kunstenaars die elk vanuit een geheel eigen logica met het materiaal omgaan: Nick Ervinck, Joke Raes, Joep van Lieshout, Johannes Nagel, Natasja Alers, Tom Volkaert, Folkert de Jong, Stephan Balleux, Anne Marie Laureys, Delphine Courtillot en Caspar Berger.

Verdichting in plaats van schaal

Wat Sculptural III onderscheidt van zijn voorgangers is niet zozeer een thematische rode draad, maar veeleer een verschuiving in schaal en intimiteit. Waar de eerste twee edities, in samenwerking met Middelkerke, grote sculpturen in de buitenruimte toonden, is deze editie compacter en geconcentreerder. Een verdichting die de werken dwingt met elkaar in dialoog te treden binnen de muren van de galerie zelf.

Een tentoonstelling van contrasten

Die dialoog is allesbehalve gemakzuchtig. Van Olphen en Ervinck bouwden de tentoonstelling welbewust op contrast: het organische tegenover het figuratieve, het serene tegenover het verontrustende. Aan de ene kant is er het werk van Anne Marie Laureys, wier compacte, blauw getinte vormen al jarenlang een herkenbare signatuur dragen, en van Delphine Courtillot wier afwisselend matte en geglazuurde oppervlakken het organische voortdurend benadrukken. Aan de andere kant het dreigende universum van Volkaert: zwart-rode vormen die een mysterieuze, bijna Gigeriaanse energie uitstralen, een spanning die de bezoeker dwingt stil te staan in plaats van voorbij te lopen. Ook het werk van Natasja Alers en Johannes Nagel speelt met die voortdurende verschuiving van perspectief, waarbij elk werk de bezoeker opnieuw uitdaagt zich af te vragen waar hij eigenlijk beland is.

Nieuwe terreinen verkennen

Voor sommige deelnemers betekent deze editie een uitgesproken artistieke sprong. Caspar Berger, normaal niet geassocieerd met keramiek, wierp zich als een bezetene op het materiaal en werkte er maandenlang dag en nacht aan. Het resultaat, een hand die hij van binnenuit naar buiten keerde, toont een kunstenaar die zijn vertrouwde beeldtaal volledig herdacht vanuit een nieuw medium. Ook Joep van Lieshout, met een serie hoofden waarvan er slechts een selectie een plek kreeg, en Joke Raes, die voor deze gelegenheid nooit eerder getoond werk presenteert, onderstrepen de ambitie van de tentoonstelling om verrassing boven herhaling te stellen. Folkert de Jong en Stephan Balleux vervolledigen het geheel met sculpturale interventies die het contrast tussen kwetsbaarheid en stoerheid verder aanscherpen.

Geen toevallige opstelling

De plaatsing van de werken binnen de galerie is allesbehalve willekeurig. Van Olphen en Ervinck dachten bewust na over de wisselwerking tussen de stukken, over wat een sterk geheel maakt zonder de eigenheid van elk werk te overschaduwen. Net zoals een centraal geplaatste sculptuur die zich naar alle windrichtingen opent en de bezoeker, waar hij zich ook bevindt in de ruimte, voortdurend lijkt aan te kijken, is de hele opstelling doordacht om de blik telkens opnieuw te sturen en het oog nooit te laten rusten.

Verbondenheid met Beelden aan Zee

De link met Beelden aan Zee is daarbij geen toeval: veel van de deelnemende kunstenaars exposeerden eerder in dat museum, en het is dan ook Dick van Broekhuizen, curator en hoofd museumcollecties aldaar, die voor de derde keer op rij het voorwoord schrijft. Een erkenning die de positie van NQ Gallery als consequente pleitbezorger van de Nederlands-Belgische beeldhouwtraditie verder bevestigt, met al voorzichtige plannen om in een volgende editie ook Duitsland bij dit verhaal te betrekken.

Naast Sculptural III

In de aangrenzende H.F. Room loopt de zomerse tekeningenreeks van Erwin Keustermans, The Ordinary Luminous, een lichtvoetig, bijna sculpturaal getekend tegenwicht. Op 16 augustus volgt een bijzondere presentatie waaraan onder meer Bob van Eerd bijdroeg.

Sculptural III is van 1 juli tot 31 augustus 2026 te bezichtigen bij NQ Gallery, donderdag tot zaterdag van 11 tot 18 uur en zondag van 14 tot 18 uur.

The die was already cast before your hand was raised

Ceramics again, I thought, the sort of thing for the hallway in a notary’s office or the window of a design shop in a gentrified hipster neighbourhood. It is applied art and the word ‘applied’ sounds suspiciously like ‘rejected’. But when I saw the work of Johannes Nagel, I fell silent for an entire minute, which for me, is the equivalent of a standing ovation.

Iconische persfoto’s, van de verdronken Alan Kurdi tot de maanlanding, krijgen een plek in piepkleine houten kunstwerkjes. De Amsterdamse kunstenaar Caspar Berger toont zijn zestiende-eeuws geïnspireerde ‘gebedsnoten’ in Antwerpen, met een fors prijskaartje voor wie ze wil aanschaffen. “Soms krijg ik de vraag waarom Gaza ontbreekt.”

De foto van het aangespoelde lichaam van het Syrische jongetje Alan Kurdi, dat verdronk toen hij met zijn familie op de vlucht was voor het oorlogsgeweld, staat gebeiteld in ons collectieve geheugen. Met zijn hoofd naar de zee gedraaid, de armen langs zijn lichaam, levenloos. Nu vereeuwigt Caspar Berger (61), beeldend kunstenaar uit Amsterdam, dat beeld in een kleine houten bol, niet groter dan een kastanje. Alans lichaampje meet nauwelijks een centimeter.

Het kunstwerkje maakt deel uit van Bergers nieuwe collectie Carved Time, die nog tot 26 februari te zien is in de NQ Gallery op de Mechelsesteenweg. Berger beeldt actuele gebeurtenissen af in zestiende-eeuwse gebedsnoten. Zo’n gebedsnoot is een minuscuul, openklapbaar bolletje uit buxushout, met binnenin een verbluffend fijn uitgesneden tafereel. In de zestiende eeuw ging het om religieuze taferelen, zoals de geboorte of kruisiging van Christus. Gelovigen droegen de noten in hun broekzak als moreel kompas.

Contrast

“Als dat toen het morele kompas was, wat is dat dan voor mij vandaag?”, vroeg Berger zich af, geïnspireerd door twee originele gebedsnoten in het Rijksmuseum in Amsterdam. “De wereld staat in brand. Als we ooit een moreel kompas nodig hebben gehad, dan is het nu.” Als nieuw kompas kwam hij uit bij persfoto’s die de publieke opinie deden kantelen, van het einde van de Tweede Wereldoorlog tot nu. Terwijl de binnenkant van Bergers noten niet langer religieus is, ziet de buitenkant er exact uit zoals in de renaissance.

Elke helft van de noot toont een ander tafereel, dat sterk contrasteert met het andere. Tegenover Alan Kurdi rent het napalmmeisje weg van de bommen. Zij overleefde wel. “Er zijn veel discussies over asielzoekers en anderstaligen. Natuurlijk zijn er problemen die besproken moeten worden, maar in de kern gaat het om humaniteit. Over wie we helpen en wie niet”, legt Berger de boodschap uit. De uitleg staat niet bij het werk. Het publiek bepaalt zijn eigen interpretatie.

Andere noten tonen onder meer de maanlanding tegenover de atoombom op Hiroshima, de vrijlating van Mandela tegenover de bestorming van het Amerikaanse Capitool, en de dood van George Floyd tegenover die van John F. Kennedy. De collectie telt momenteel acht noten, goed voor zestien iconische beelden. Berger: “Soms krijg ik de vraag waarom Gaza ontbreekt. Het antwoord is simpel: er is nog geen beeld dat ons collectief deed besluiten: nu is het genoeg. Als dat moment komt, breid ik de collectie misschien uit.”

Millimeterwerk

Berger bevestigt wat je vermoedt als je het millimeterwerk ziet: het maakproces was er een van lange adem. Eerst ging een origineel gebedsnootje onder een CT-scanner om de gotische buitenkant precies na te maken. Daarna maakte de kunstenaar digitale 3D-modellen van hoe de binnenkant eruit moest zien. Maar de moeilijkste stap moest nog komen. “Het blijft een raadsel hoe iemand eeuwen geleden zo fijn kon werken. Zelfs vandaag lukt het me niet”, zegt hij. Voor de uitvoering schakelde hij een Nederlands metaalbewerkingsbedrijf in met een freesmachine, een ronddraaiend apparaat dat materiaal uiterst precies wegsnijdt. Het freesje was 0,1 millimeter dik. Of ja, dun. Twee jaar werkten ze er samen aan.

 “Het blijft een raadsel hoe iemand eeuwen geleden zo fijn kon werken. Zelfs vandaag lukt het me niet”
Caspar Berger – Kunstenaar

Aan dat precisiewerk hangt een prijskaartje. Wie een gebedsnoot wil aanschaffen, moet 27.500 euro neertellen. Er wordt dan speciaal voor jou een noot uit de collectie gemaakt. Berger beseft dat je een object van die prijs niet in je broekzak zult steken, als je het al kunt betalen. “Ik hoop dat de noten in een museumcollectie terechtkomen, zodat ze op die manier het publiek bereiken. Bijvoorbeeld in Canada, waar een grote verzameling originele gebedsnoten te zien is”, zegt hij.

Berger is trouwens niet aan zijn proefstuk toe. Eerder werk van hem is onder meer te zien in het bekende museum Beelden aan Zee in Den Haag. Sommige beelden van hem zijn metershoog. Politiek geëngageerd was hij altijd al, maar nog nooit was zijn werk zo klein.

De gebedsnoten zijn te bewonderen in de NQ Gallery tijdens de openingsuren. Zondag is er bovendien een lezing met maatschappelijk debat in Samenloop, met Philip Heylen als moderator. Aanmelden voor de lezing kan gratis via nqgallery.be/in-spiration/.

www.gva.be/regio/antwerpen/regio-antwerpen/iconishe-persfotos-komen-tot-leven-in-piepkleine-houten-gebedsnoten-soms-krijg-ik-de-vraag-waarom-gaza-ontbreekt/134199195.html